ދައުލަތުގެ ދަރަނި އިތުރުވުމުގެ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ ދައުލަތަށް ލިބޭ އާމްދަނީއަށްވުރެ އިތުރަށް ހަރަދުކުރަންޖެހުމެވެ. އާމްދަނީއާއި ހަރަދުގެ މެދުގައި އޮންނަ ފަރަގަށް އިގުތިސާދީ ބަހުރުވައިން ކިޔަނީ ޑެފިސިޓެވެ. މި ޑެފިސިޓު ފޫބައްދަންޖެހެނީ އެތެރެއާއި ބޭރުން ދަރަންޏަށް ފައިސާ ހޯދައިގެންނެވެ. ކުރިއްސުރެ ނަގާފައި ހުރި ދަރަނި ދެމެހެއްޓެނެވި މިންގަނޑުތަކަށްވުރެ މަތީގައި ހުއްޓާ، ބަޖެޓުގެ ޑެފިސިޓު ބޮޑުވަމުންދާނަމަަ، އެއީ ދައުލަތުގެ މާލީ ކަންކަން ދެކޮޅުނުޖެހި ކުރިން ނަގާފައި ހުރި ދަރަނި އަދާކުރުމުގައި ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވެދާނެ ކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ ކަމެކެވެ. 

މޫޑީސްއާއި ފިޗުން ނެރުނު ރިޕޯޓުތަކުގައި ރާއްޖޭގެ "ޓްވިން ޑެފިސިޓްސް" ނުވަތަ މާލީ ޑެފިސިޓާއި ވިޔަފާރީގެ ޑެފިސިޓު ބޮޑުވަމުންދިއުމަކީ ރާއްޖޭގެ މާލީ ހާލަތު ރަނގަޅުވުމާމެދު އޮތް އިތުބާރު ހީނަރުވާ ސަބަަބެއްގެ ގޮތުގައި 2021 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 2024 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް އައީ ފާހަގަކުރަމުންނެވެ. ހާއްސަކޮށް ސަރުކާރުގެ ހަރަދުތައް އިންތިހާއަށް އިތުރުވެ، މާލީ ޑެފިސިޓު ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން މަތިވުމަކީ ބޮޑު ކަންބޮޑުވުމެއްކަމަށް އެ އެޖެންސީތަކުން ފާހަގަކުރިއެވެ. ރާއްޖޭގެ ކްރެޑިޓް ރޭޓިން ދަށްކުރި ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި މާލީ ޑެފިސިޓު ބޮޑުވުން ހިމަނާފައިވެއެވެ. 

ރާއްޖޭގެ މާލީ ޑެފިސިޓުގެ ތާރީހަށް ބަލާއިރު ފެންނަން އޮތީ ޑެފިސިޓު ބޮޑުވުމުން މުސްތަގުބަލުގައި އިގުތިސާދަށް ކުރިމަތިވާނެ ހިރާސްތަކަށް ބެލުމެއް ނެތި ސަރުކާރުން ހަރަދުކުރަމުން އައި ކަމެވެ. ކޮވިޑް-19ގެ އާލަމީ ވަބާގައި ދައުލަތުގެ އާމްދަނީއަށް ލިބުނު އުނިކަމުގެ ސަބަބުން 2020 ވަނަ އަހަރު ޑެފިސިޓު 15.9 ބިލިއަން ރުފިޔާއަށް އެރިއެވެ. އެއީ އެހަރު ވަރަށް ބޮޑަށް ހީނަރުވެފައި އޮތް ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ 23.7 އިންސައްތައެވެ. ޖެހިގެން އައި 2021 ވަނަ އަހަރު ޑެފިސިޓު ހުރީ 15.5 ބިލިއަން ރުފިޔާގަައެވެ. އެއީ ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން 23.4 އިންސައްތައިގައެވެ. މި ދެ އަހަރަކީ ކޮވިޑުގެ ސަބަބުން ޓޫރިޒަމް ނިކަމެތިވެ، ދައުލަތަށް އާމްދަނީ ލިބުނު މިންވަރު ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވި ދެ އަހަރެވެ. 

ޖެހިގެން އައި 2022 ވަނަަ އަހަރަކީ ކޮވިޑަށްފަހު ރާއްޖޭގެ ފަތުރުވެރިކަން ރަނގަޅުވެ، 1.6 މިލިއަން ފަތުރުވެރިން ޒިޔާރަތްކުރި އަހަރެކެވެ. އެއީ ކޮވިޑުގެ ކުރިން 2019 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެއަށް އައި ފަތުރުވެރިންގެ 98.4 އިންސައްތައެވެ. އެހެންކަމުން އެ އަހަރު ދައުލަތަށް ލިބުނު އާމްދަނީ އިތުރުވިއެވެ. ނަމަވެސް ޑެފިސިޓު ކުޑަނުކުރެވުނެވެ. 13.5 ބިލިއަން ރުފިޔާއިން އެ އަހަރު ބަޖެޓު ޑެފިސިޓުވިއެވެ. ފަތުރުވެރިކަމަށް އައި ކުރިއެރުމާއެކު ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަން މަތިވުމާއެކު ޖީޑީޕީގެ ނިސްބަތުން ޑެފިސިޓު ހުރީ 14.3 އިންސައްތައިގައެވެ. ޖެހިގެންއައި 2023 ވަނަ އަހަރު ބަޖެޓުގެ ޑެފިސިޓު ހުރީ 14.1 ބިލިއަން ރުފިޔާގައެވެ. 

މި ހިސާބުތަކަށް ބަލައިލުމުން ފެންނަން އޮތް ހަގީގަތަކީ ދައުލަތުގެ ދަރަނި އިތުރުވަމުންދިޔަ މިންވަރަށް ރިއާޔަތްކޮށް، ބަޖެޓުގެ ޑެފިސިޓު އެކަށީގެންވާ ދެމެހެއްޓެނެވި މިންގަނޑެއްގައި ހިފަހެއްޓުމަށް މަސައްކަތްތަކެއް ކުރެވިފައި ނެތް ކަމެވެ. ދައުލަތުގެ ބޭރު ފައިސާގެ ރަސްމީ ރިޒާވް ހީނަރުވުމާއި، ދަރަނި އަދާކުރުމުގެ ބުރަ ކުރިމަގުގެ ޖީލުތަކަށް ވާސިލުވިޔަނުދިނުމަށް އުފައްދާފައިވާ ސޮވެރިން ޑިވެލޮޕްމެންޓު ފަންޑުގައި ހުރި ހުރިހާ ބޭރު ފައިސާއެއް ދިވެހި ރުފިޔާއަށް މާރުކުރުން ފަދަ ޒިންމާދާރުކަން ކުޑަ ދުރުރާސްތާއަށް ވިސްނުމެއް ނެތި އެޅި ފިޔަވަޅުތަކާއި، ދައުލަތުގެ ރިކަރަންޓު ހަރަދުތައް ހަމަޖެއްސުމަށް ބޭރުންނާއި އެތެރެއިން ނެގި ދަރަންޏާ ބޮޑުވަމުންދިޔަ ޑެފިސިޓު އެކުވުމުން ރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދަށް އޮތް އިބާރު ހީނަރުވެ،ރާއްޖޭގެ ކްރެޑިޓް ރޭޓިން ދަށްކުރުމަށް ފިޗްއާއި މޫޑީސްއިން ނިންމިއެވެ. 

ޑެފިސޓު ކުޑަކުރެވެނީ ދެ އަމާޒެއް ހާސިލުކުރެވިގެންނެވެ. ދައުލަތަށް ލިބޭ އާމްދަނީ އިތުރުކުރެވުމާއި، ހަރަދު ކުޑަކުރެވުމެވެ. 2025 ވަނަ އަހަރަކީ ރޭވުންތެރިކަމާއެކު ސަރުކާރުން ކުރި މަސައްކަތްތަކުން މި ދެ އަމާޒުވެސް ހާސިލުކުރެވުނު އަހަރެކެވެ. 

ބަޖެޓުގެ ޑެފިސިޓު ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި ހަރަދުތައް ދެމެހެއްޓެނެވި މިންގަނޑެއްގައި ހިފަހެއްޓުމަށް އޮތް ދެ ރާސްތާއަކީ ކެޕިޓަލް ހަރަދުތައް ކުޑަކުރުމާއި ރިކަރަންޓު ހަރަދުތައް ކުޑަކުރުމެވެ. ދިވެހި ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުގެ ރިކަރަންޓު ހަރަދުގެ އެންމެ ބޮޑު އިންސައްތައަކީ ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފުންގެ މުސާރައާއި އިނާޔަތްތަކަށް ކުރަންޖެހޭ ހޭދައެވެ. ފާއިތުވި 2025 ވަނަ އަހަރު ދައުލަތުގެ ރިކަރެންޓު ހަރަދުގެ ގޮތުގައި ރެކޯޑުކުރެވިފައިވަނީ 36.2 ބިލިއަން ރުފިޔާއެވެ. އެ ފައިސާގެ 40.5 އިންސައްތައަކީ މުވައްޒަފުންގެ މުސާރައާއި އިނާޔަތްތަކަށް ކުރެވުނު ހަރަދެވެ. 

ބާކީ ހުރި އިދާރީ އަދި އެހެނިހެން ހަރަދުތަކުގެ ތެރޭގައި އާސަންދައާއި ސަބްސިޑީއާއި އެނޫންވެސް އިޖުތިމާއީ ރައްކާތެރިކަމުގެ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ކުރަންޖެހޭ ހޭދަތައް ހިމެނެއެވެ. ފާއިތުވި އަހަރުގެ ބަޖެޓުން އާސަންދައާއި ސިއްހީ ވެލްފެއާ އަދި ސަބްސިޑީސްއަށް 6.3 ބިލިއަން ރުފިޔާ ހަރަދުވިއެވެ. 

މުވައްޒަފުންގެ މުސާރައަށް ގެންނަ ކޮންމެ އުނިކަމެއްގެ ނޭދެވޭ އަސަރު އާއްމު ރައްޔިތުންގެ ދިރިއުޅުމަށް އަދި ޖުމްލަކޮށް އިގުތިސާދަށް ކުރެއެވެ. އެކަށީގެންވާ ރޭވުންތެރިކަމެއް ނެތި އާސަންދައާއި ސަބްސިޑީސްއަށް ބޮޑު ބަދަލެއް ގެނެސްފިނަމަ އެކަމުގެ ސަބަބުން ރައްޔިތުން އުފުލާ ތަކުލީފު ބޮޑުވެ، އިގުތިސާދީ ހަރަކާތްތައް މަޑުޖެހި ގައުމީ އުފެއްދުންތެެރިކަމަށް ނޭދެވޭ އަސަރުކުރުމުގެ ފުރުސަތު ބޮޑެވެ. 

ދެން އޮތް ރާސްތާއަކީ ކެޕިޓަލް ހަރަދުތައް ކުޑަކުރުމެވެ. ތަރައްގީގެ މަޝްރޫއުތައް ހިންގާ ގޮތަށް ބަދަލުތަކެއް ގެނެސް، އިގުތިސާދީ ބަހުރުވައިން ދަންނަވާނަމަ ރޭޝަނަލައިޒް ކުރުމެވެ. އެއީ އެންމެ މުހިއްމު މަޝްރޫއުތަކުގެ ތަރުތީބެއް އެކަށައަޅައި، ބަޖެޓުން ހަރަދުވާ ކޮންމެ ފައިސާ ފޮއްޗަކީ އެއިން އިގުތިސާދީ މަންފާއެއް މުސްތަގުބަލުގައި ލިބޭ ގޮތަށް ހަރަދުވާ ފައިސާއެއްކަން ކަށަަވަރުވާނެ ގޮތަށް އިންތިޒާމުތައް ތަރުތީބުކޮށް، މަޝްރޫއުތަކަށް ހިނގާ ހަރަދު ކުޑަކުރެވޭނެ އެކި ނިޒާމުތައް އެކަށައެޅުމެވެ. 

ރައްޔިތުންގެ އަތްމަތި ދަތިވެ، އިގުތިސާދީ ހަރަކާތްތަކަށް ރައްޔިތުން ހޭދަކުރަން ހުރި ފައިސާ، ނުވަތަ ރައްޔިތުންގެ ޕާޗޭސިން ޕަވާ އެކީ ބަލިކަށިވާނެ ގޮތަށް ސަރުކާރުގެ ސިޔާސަތުތައް ބައްޓަންކުރުމުގެ ބަދަލުގައި 2025 ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުން ހަރަދުކުޑަކުރުމަށް އިހުތިޔާރުކުރީ ދެވަނަ ރާސްތާއެވެ. ތަރައްގީގެ މަޝްރޫއުތަކަށް ކުރާ ހަރަދު ރޭޝަނަލައިޒްކޮށް، އެންމެ މުހިއްމު މަޝްރޫއުތައް އެންމެ ހަރަދު ކުޑަ، ފަހުން އެންމެ ބޮޑު މަންފާއެއް ހާސިލުކުރެވޭނެ ގޮތަށް ކުރިއަށްގެންދިއުމެވެ. 

އެގޮތުން ގިނަ މަޝްރޫއުތައް ދައުލަތުގެ ކުންފުނިތަކާ ހަވާލުކުރެވުނެވެ. އެ މަޝްރޫއުތައް ހިންގާނެ ގޮތް ރޭވި ހަރަދުތައް ލިމިޓުކުރެވުނެވެ. ސަރުކާރު ކުންފުނިތަކާ މަޝްރޫއުތައް ހަވާލުކުރެވުނީ ފައިދާ ކުޑަކޮށެވެ. މަޝްރޫއުތަކަކީ އަސާސީ މުހިއްމު ހިދުމަތްތައް ގާއިމުކޮށް ރައްޔިތުންނަށް ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ މަސައްކަތެއް ކަމުގައި ދެކިގެންނެވެ. 

އަމިއްލަ ކުންފުނިތަކާ މަސައްކަތް ހަވާލުކުރީ ދައުލަތަށް އެންމެ ހަރަދު ކުޑަވާނެހެން ކޮންޓްރެކްޓާ ފައިނޭންސިން މޮޑެލްގެ ތެރެއިންނެވެ. ބޭންކިން އުސޫލުތަކުގެ ތެރެއިން، ފައިސާ ދޭ ބޭންކަށްވެސް ގެއްލުންނުވާނެ ގޮތަށް ބެލިގެން، ދައުލަތަށް މާލީ ގޮތުން ބުރަ އުފުލަންނުޖެހޭނެ ގޮތަށެވެ. މި ދެ މޮޑެލްއަށް 1،300 އަށްވުރެ ގިނަ މަޝްރޫއު ހަވާލުކުރެވި އަމަލީ މަސައްކަތް ފެށި ކުރިއަށް އެބަދެއެވެ. 

ޑެފިސިޓު ކުޑަކުރުމަށް އަޅަންޖެހޭ ދެވަނަ ފިޔަވަޅަކީ ދައުލަތުގެ އާމްދަނީ އިތުރުކުރުމެވެ. އެ އަމާޒަށް ވާސިލުވުމުގެ ގޮތުން 2024 ވަނަ އަހަރު ގާނޫނުތަކަށް މުހިއްމު ބައެއް ބަދަލުތައް ގެނެވުނެވެ. ޓީޖީއެސްޓީ ރޭޓު މަތިކުރެވުނެވެ. ގްރީން ޓެކްސް ރޭޓުވެސް ބޮޑުކުރެވުނެވެ. އެއާޕޯޓު ޑިވެލޮޕްމެންޓު ފީއާާއި ރާއްޖެއިން ފުރާ ފަސިންޖަރުން އަތުން ނަގާ ޑިޕާޗާ ޓެކްސް ބޮޑުކުރެވުނެވެ. މިހުރިހާ ފިޔަވަޅުތަކެއްގެ ބޭނުމަކީ ދައުލަތަށް ލިބޭ އާމްދަނީ 2025 ވަނަ އަހަރު އިތުރުކުރުމެވެ. އެއީ ހަރަދާއި އާމްދަނީގެ ފަރަގު ކުޑަކުރުމަށެވެ. 

މާލީ ގޮތުން ގައުމުގެ މިސްރާބު ރަނގަޅު މަގަށް ބަދަލުކޮށް، ބަޖެޓުގެ ޑެފިސިޓު ކުޑަކޮށް ދަރަންޏަށް ފައިސާ ނަގަންޖެހޭ މިންވަރު ކުޑަކުރުމަށް އެޅި ފިޔަވަޅުތަކުގެ ސަބަބުން 2020 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 2024 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް ދެ ނަންބަރުގެ އަދަދުތަކުގައި ހުރި ބަޖެޓު ޑެފިސިޓު ވަރަށް ބޮޑުތަން ކުޑަކުރެވުނެވެ. 

2025 ވަނަ އަހަރު ނިމުނުއިރު ބަޖެޓުގެ ޑެފިސިޓަކީ 3.4 ބިލިއަން ރުފިޔާއެވެ. 2024 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް ޖުމްލަ ޑެފިސިޓަކީ 13.1 ބިލިއަން ރުފިޔާއެވެ. އެހެންކަމުން އަހަރުން އަހަރަށް ބަލާއިރު ފާއިތުވި އަހަރު ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުގެ ދަރަނި 73 އިންސައްތައިން ކުޑަކުރެވިފައިވެއެވެ. 

މި ކާމިޔާބު ހާސިލުކުރެވުނީ ކުރިން އިޝާރާތްކުރެވުނު ފިޔަވަޅުތަކާއެކު އާމްދަނީ 35.1 ބިލިއަނުން 39.6 ބިލިއަނަށް އިތުރުކުރެވުނީތީއެވެ. އަދި ދައުލަތުގެ ހަރަދުތައް ކޮންޓުރޯލުކޮށް ދެމެހެއްޓެނެވި މިންގަނޑެއްގައި ހިފަހެއްޓުމަށް ކުރެވުނު މަސައްކަތްތަކުން ޖުމްލަ ހަރަދު 48.2 ބިލިއަނުން 43.1 ބިލިއަނަށް ދަށްކުރެެވުމުންނެވެ. 

ޑެފިސިޓު ކުޑަކުރެވުމުގެ ނަތީޖާއަަށް ބަލާއިރު، މިއީ ހަރަދު ކުޑަކުރުމުގައި ސަރުކާރުގެ ތެދުވެރި ނިޔަތެއް އޮތްކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ ހެއްކެކެވެ. އަދި ޑެފިސިޓު ކުޑަވުމަކީ ދާހިލީ ބާޒާރުން ދަރަންޏަށް ފައިސާ ނެގުމުގެ ސަބަބުން އާއްމު އަމިއްލަ ވިޔަފާރިތަކުގެ ތަރައްގީއަށް ބޭންކިން ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ފައިސާ ނުލިބި އިގުތިސާދު މަޑުޖެހުމުގެ ކަންބޮޑުވުމަށް ލިބޭ ހައްލެކެވެ.

އޭގެ އިތުރަށް ޑެފިސިޓު ކުޑަކުރެވުމުގެ ސަބަބުން އަހަރުން އަހަރަށް ދަރަނި އިތުރުވެ، ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން ދަރަނި މަތިވަމުންދާ ދިއުން މަޑުޖެހޭނެއެވެ. އަދި ސަރުކާރުގެ މާލީ ސިޔާާސަތުތަކަށް އިތުބާރު ލިބި، ރާއްޖޭގެ ދަރަނީގެ ހާލަތު އިހުގައި އޮތް މިންވަރަށްވުރެ ގޯސްނުވާނެ ކަމުގެ މައްޗަށް އެކަމުން ދަލީލުކުރެއެވެ. އިންވެސްޓަރުންގެ އިތުބާރު އިއާދަކުރެވޭނެއެވެ. އަދި ބޭރުގެ ދަރަނި އަދާކުރުމަށް ސަރުކާރުން އަދާކުރަންޖެހިފައި އޮތް ބޮޑު އިލްތިޒާމު އަދާކުރުމުގައި ލުއި ގޮތްތަކެއް ހޯދުމަށް ފަސޭހަވެގެންދާނެއެވެ. 

ޑެފިސިޓު ކުޑަކުރެވުމާއި ރަސްމީ ރިޒާވް އަދި ޔޫޒަބަލް ރިޒާވް މަތިވުން ގުޅިލައިމެހުމުން 2025 ވަނަ އަހަރަކީ މާލީ ގޮތުން ކާމިޔާަބު، ދިވެހި ދައުލަތުގެ މާލީ ހާލަތާއި ރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދާމެދު ހީނަރުވެފައި އޮތް އިތުބާރު އިއާދަކޮށް ވަރުގަދަކޮށް، ހެޔޮ އަގުގައި ފައިނޭންސް ހޯދައި، ރީފައިނޭންސްކުރަންޖެހޭ ހާލަތުގައި އެކަންވެސް ގެއްލުން ކުޑަ ގޮތެއްގައި ކޮށް، ތަރައްގީގެ މަޝްރޫއުތައް ހިންގަން ބޭނުންވާ ފައިސާ ހޯދުމަށްވެސް ފަސޭހަވާނެ މަގަށް ގައުމުގެ ކަންކން އަނބުރައިލެވުނު ކާމިޔާބު އަހަރެކެވެ.